به گزارش خبرنگار مهر، امر به معروف و نهی از منکر از آموزه‌های شناخته‌شده اسلام و از موضوعاتی است که در زندگی اجتماعی مسلمانان جایگاه مهمی دارد. این اصل، انسان را نسبت به رفتار خود و جامعه پیرامونش بی‌تفاوت نمی‌گذارد و بر مسئولیت افراد در تشویق به کارهای نیک و جلوگیری از رفتارهای نادرست تأکید می‌کند. بااین‌حال، در زندگی روزمره پرسش‌های فراوانی درباره حدود اجرای آن مطرح می‌شود: آیا هرکس می‌تواند به محض مشاهده رفتاری که آن را نادرست می‌داند، به فرد مقابل تذکر بدهد؟ اگر تذکر موجب درگیری یا تحقیر شود، همچنان وظیفه شرعی محسوب می‌شود؟ آیا می‌توان برای جلوگیری از یک منکر، در زندگی خصوصی دیگران تجسس کرد یا از زور و تهدید استفاده کرد.
پاسخ به این پرسش‌ها مستلزم آن است که امر به معروف و نهی از منکر نه به‌عنوان مجوزی نامحدود برای مداخله در رفتار دیگران، بلکه در چارچوب ضوابط شرعی و مسئولیت‌های متقابل انسان‌ها بررسی شود. هدف این فریضه، اصلاح رفتار و کاهش منکر است؛ اما هر اقدامی که با عنوان اصلاح انجام شود، لزوماً از نظر شرعی درست نیست. روش برخورد، شناخت موضوع، احتمال تأثیر، پیامدهای اقدام و رعایت حقوق اشخاص، همگی در ارزیابی وظیفه و شیوه اجرای آن اهمیت دارند.
در اصطلاح دینی، «معروف» به کار نیک و پسندیده‌ای گفته می‌شود که از منظر شرع و عقل مورد تأیید است و «منکر» رفتاری است که شرع آن را ناپسند و ممنوع می‌شمارد. بنابراین، امر به معروف و نهی از منکر را نباید به هر اختلاف سلیقه یا هر رفتاری که فردی آن را نامطلوب می‌داند، گسترش داد. تفاوت در سبک زندگی، پوشش، عادت‌های شخصی یا انتخاب‌های فرهنگی، به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که موضوعی حتماً منکر شرعی است. برای اقدام دینی، باید ابتدا موضوع و حکم آن به‌درستی شناخته شود؛ زیرا داوری مبتنی بر اطلاعات ناقص یا برداشت شخصی ممکن است به تذکر نادرست و تضییع حقوق دیگران بینجامد.
در فقه اسلامی، مسئولیت دینی افراد در برابر رفتار دیگران به معنای داشتن حق نظارت نامحدود بر زندگی خصوصی آنان نیست. آیت‌الله مکارم شیرازی تجسس را تنها در مواردی مجاز می‌دانند که با سرنوشت جامعه، امنیت عمومی یا حفظ جان مردم ارتباط داشته باشد و فراتر از این موارد را جایز نمی‌شمارند. مرحوم آیت‌الله صافی گلپایگانی نیز در پاسخ به پرسشی درباره بررسی پیام‌ها و ارتباطات شخصی افراد، تجسس در این امور را فی‌نفسه غیرمجاز دانسته‌اند.
در استفتای دیگری از آیت‌الله خامنه‌ای نیز تصریح شده است که حتی مأموران رسمی، جز در چارچوب ضوابط و مقررات قانونی، حق تحقیق و تفحص در رفتار دیگران برای کشف اسرار شخصی آنان را ندارند. بنابراین، مشاهده یک رفتار مشکوک یا حتی احتمال ارتکاب گناه، به‌خودی‌خود مجوز سرک‌کشیدن به تلفن همراه، پیام‌های خصوصی، روابط خانوادگی یا زندگی پنهانی افراد نیست. باید میان «تجسس برای کشف خطا» و «واکنش مسئولانه به خطایی که آشکارا مشاهده شده» تفاوت گذاشت؛ اولی محدودیت‌های جدی شرعی دارد، اما دومی می‌تواند در شرایطی مصداق تذکر یا امر به معروف و نهی از منکر باشد.
از سوی دیگر، آیات عظام خامنه‌ای، مکارم شیرازی و صافی گلپایگانی اصل مسئولیت عمومی در امر به معروف و نهی از منکر را پذیرفته‌اند، اما این مسئولیت را مجوز برخورد خودسرانه و اعمال زور نمی‌دانند. در پاسخ‌های نقل‌شده از آیت‌الله مکارم شیرازی، مسئولیت این فریضه متوجه مردم و مسئولان دانسته شده، ولی مراحل فیزیکی و قهری آن در صلاحیت حکومت قرار گرفته است؛ آیت‌الله خامنه‌ای نیز با توجه به وجود حکومت و نهادهای قانونی، در مواردی که جلوگیری از منکر به اعمال قدرت نیاز دارد، ارجاع موضوع به پلیس و قوه قضائیه را لازم می‌دانند و افراد را به تذکر زبانی محدود می‌کنند. بر این اساس، تذکر دینی باید با شناخت درست حکم شرعی، رعایت شرایط امر به معروف، احتمال تأثیر و پرهیز از ضرر و هتک حرمت همراه باشد. تذکر محترمانه درباره رفتاری آشکار، با تحقیر، تهدید، افشای آبرو، تعقیب افراد یا ورود به حریم خصوصی آنان تفاوت دارد. مسئولیت دینی شهروندان، دعوت به رفتار درست و جلوگیری از عادی‌شدن منکر در جامعه است، نه تبدیل‌شدن هر فرد به بازرس و مجری مجازات دیگران.
اما وجوب امر به معروف و نهی از منکر به تحقق شرایطی وابسته است. در توضیح‌المسائل جامع آیت‌الله سیستانی، از جمله شرایط مطرح‌شده، شناخت معروف و منکر، احتمال تأثیر، اصرار فرد بر ادامه رفتار نادرست در موارد مربوط، و نبود مفسده مهم‌تر در اقدام است. این شرایط نشان می‌دهند که وظیفه شرعی به مشاهده ظاهری یک رفتار محدود نمی‌شود. شخص باید بداند آنچه می‌خواهد به آن اعتراض کند، واقعاً از نظر شرعی منکر است؛ همچنین باید شرایط اقدام و پیامدهای محتمل آن را بسنجد. برای مثال، اگر فردی از روی اشتباه یا ناآگاهی رفتاری انجام داده باشد و با توضیحی محترمانه از آن دست بکشد، وضعیت او با کسی که آگاهانه بر رفتار خود اصرار می‌کند یکسان نیست.
یکی از شرایط مهم، احتمال تأثیر است. مقصود آن نیست که شخص باید از موفقیت کامل تذکر خود مطمئن باشد، بلکه باید احتمال عقلایی بدهد که اقدام او در جلوگیری از منکر یا تحقق معروف مؤثر واقع می‌شود. اگر تذکر به شیوه‌ای انجام شود که به‌طور قابل پیش‌بینی موجب لجاجت بیشتر، تشدید اختلاف یا آسیب جدی شود، لازم است روش و شرایط اقدام دوباره بررسی شود. گاهی توضیح آرام و خصوصی می‌تواند از یک برخورد علنی مؤثرتر باشد؛ گاهی نیز گفت‌وگو با فردی مورد اعتماد یا استفاده از راه‌های قانونی، نتیجه بهتری دارد. امر به معروف و نهی از منکر، صرفاً بیان اعتراض نیست؛ باید میان هدف اصلاحی و شیوه‌ای که برای رسیدن به آن انتخاب می‌شود، تناسب وجود داشته باشد.
شرط دیگر، توجه به پیامدهای اقدام است. در منابع فقهی، اگر امر به معروف یا نهی از منکر موجب مفسده مهمی شود، از جمله ضرر قابل توجه جانی، آبرویی یا مالی در مواردی که شرع آن را مانع می‌داند، حکم و حدود تکلیف تغییر می‌کند. این قاعده به معنای آن نیست که هر ناراحتی یا مخالفتی می‌تواند بهانه ترک مسئولیت باشد؛ بلکه باید میان رنجش معمول ناشی از شنیدن تذکر و زیان جدی و قابل اعتنا تفاوت گذاشت. برای مثال، اگر تذکری محترمانه ممکن است موجب ناراحتی کوتاه‌مدت شود، این با اقدامی که احتمال خشونت، آسیب جسمی یا پیامدهای جدی خانوادگی و اجتماعی دارد، یکسان نیست. تشخیص این تفاوت، به شناخت شرایط واقعی و ضوابط فقهی نیاز دارد.
مرز میان تذکر و تجسس
مسئله مهم دیگر، مرز میان تذکر و تجسس است. گاهی فرد برای یافتن منکر، به جست‌وجوی زندگی خصوصی دیگران می‌پردازد، پیام‌ها و وسایل شخصی آنان را بررسی می‌کند یا تلاش می‌کند رفتار پنهانی آنها را آشکار سازد. چنین اقدامی را نمی‌توان صرفاً به دلیل ادعای اجرای یک وظیفه دینی مجاز دانست. نهی از منکر، مجوز عمومی برای ورود به حریم خصوصی اشخاص نیست. اگر رفتاری پنهانی باشد و برای اطلاع از آن لازم شود در زندگی خصوصی فرد تجسس شود، مسئله جداگانه‌ای درباره حرمت تجسس و حفظ حریم اشخاص مطرح می‌شود. در قرآن کریم، در آیه ۱۲ سوره حجرات، مؤمنان از تجسس نهی شده‌اند.بنابراین، مسئولیت اجتماعی باید با رعایت حریم خصوصی و پرهیز از افشای بی‌دلیل امور پنهان همراه باشد.
در همین چارچوب، باید میان مشاهده مستقیم یک رفتار آشکار و حدس زدن درباره زندگی دیگران تفاوت گذاشت. اگر فردی بر اساس شایعه، ظاهر اشخاص یا اطلاعات ناقص به این نتیجه برسد که دیگری مرتکب منکر شده است، ممکن است تذکر او بر پایه اتهام نادرست شکل بگیرد. چنین رفتاری می‌تواند به آبروی فرد لطمه بزند و اختلاف را گسترش دهد. پیش از هر اقدام، باید از صحت برداشت خود اطمینان متناسب حاصل کرد و از نسبت دادن رفتارهای نادرست بدون دلیل پرهیز داشت. مسئولیت دینی، انسان را به دقت و انصاف ملزم می‌کند، نه به داوری عجولانه درباره نیت و زندگی دیگران.
از دیگر پرسش‌های مهم، تفاوت میان مراتب امر به معروف و نهی از منکر است. در مباحث فقهی معمولاً از انکار قلبی، تذکر زبانی و اقدام عملی سخن گفته می‌شود، اما این مراتب به معنای اختیار نامحدود برای برخورد فیزیکی نیستند. در توضیح‌المسائل جامع آیت‌الله سیستانی، درباره مراتب این فریضه و حدود اقدام عملی، شرایط و محدودیت‌هایی بیان شده است. تذکر زبانی باید با رعایت ضوابط خود انجام شود و اقدام عملی نیز تابع محدودیت‌های شرعی است. بنابراین، نمی‌توان از اصل نهی از منکر نتیجه گرفت که هر فردی مجاز است شخصاً از زور استفاده کند، اموال دیگری را تخریب کند یا او را به‌صورت خودسرانه مجازات کند.
در موقعیت‌هایی که جلوگیری از منکر به اقدام اجرایی، برخورد قهری یا مداخله در حقوق اشخاص نیاز پیدا می‌کند، موضوع از یک تذکر ساده فراتر می‌رود. این‌گونه اقدامات ممکن است به صلاحیت قانونی، مقررات مشخص و مسئولیت نهادهای ذی‌صلاح وابسته باشند. شهروندان نمی‌توانند صرفاً بر اساس برداشت خود از یک رفتار، نقش قاضی یا مجری مجازات را بر عهده بگیرند. برای مثال، اگر فردی احتمال دهد در یک موقعیت، حق دیگری نقض شده یا قانونی زیر پا گذاشته شده است، در بسیاری از موارد راه مناسب می‌تواند گزارش به مرجع مسئول یا استفاده از مسیرهای قانونی باشد، نه تهدید، ضرب‌وشتم یا انتشار اطلاعات شخصی فرد در شبکه‌های اجتماعی.
روش بیان تذکر نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. تذکر تحقیرآمیز، توهین، تهدید یا تمسخر می‌تواند به‌جای اصلاح، زمینه مقاومت و خصومت ایجاد کند. قرآن کریم در آیه ۱۲۵ سوره نحل بر دعوت به راه پروردگار با حکمت و موعظه نیکو تأکید می‌کند. هرچند این آیه به‌تنهایی تمام احکام فقهی امر به معروف و نهی از منکر را تعیین نمی‌کند، اما اصلی مهم درباره شیوه دعوت و گفت‌وگو در اختیار می‌گذارد: هدف اصلاحی نباید از روش اخلاقی جدا شود. تذکری که با تحقیر شخصیت فرد همراه است، ممکن است از نظر اخلاقی آسیب‌زا باشد، حتی اگر گوینده خود را در پی دفاع از یک ارزش دینی بداند.
در خانواده نیز همین اصل اهمیت دارد. پدر و مادر ممکن است نسبت به رفتار فرزندان مسئولیت تربیتی داشته باشند، اما شیوه برخورد باید متناسب با سن، درک، شرایط و حقوق آنان باشد. همسران نیز نمی‌توانند اختلاف سلیقه یا برداشت شخصی خود را به‌سادگی به عنوان منکر شرعی معرفی کنند و بر پایه آن، برای کنترل همه جنبه‌های زندگی یکدیگر اقدام کنند. مسئولیت دینی در خانواده باید با رعایت احترام، گفت‌وگو و شناخت دقیق حکم شرعی همراه باشد. تبدیل هر اختلاف به اتهام دینی، ممکن است روابط خانوادگی را فرسوده کند و به‌جای اصلاح رفتار، زمینه بی‌اعتمادی و درگیری را افزایش دهد.
در فضای مجازی نیز امر به معروف و نهی از منکر با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده است. گاهی کاربران با مشاهده محتوایی که آن را نادرست می‌دانند، به انتشار تصویر و مشخصات منتشرکننده، توهین عمومی یا تشکیل موجی از حملات اینترنتی روی می‌آورند. اما نقد یک رفتار با افشای اطلاعات خصوصی، تخریب آبرو یا آزار جمعی تفاوت دارد. حتی اگر محتوایی واقعاً نادرست باشد، شیوه واکنش باید با حقوق اشخاص و ضوابط اخلاقی سازگار بماند. در برخی موارد، گزارش محتوا به مسئولان پلتفرم یا مراجع قانونی، توضیح مستدل و محترمانه یا پرهیز از بازنشر محتوای زیان‌بار، از اقدامات هیجانی مؤثرتر است. فضای مجازی، مسئولیت دینی را از بین نمی‌برد؛ بلکه به دلیل سرعت انتشار و گستره مخاطبان، ضرورت دقت و رعایت حقوق دیگران را بیشتر می‌کند.
در عین حال، توجه به شرایط امر به معروف و نهی از منکر نباید به بی‌تفاوتی مطلق در برابر آسیب‌های اجتماعی منجر شود. اگر فردی شاهد تضییع آشکار حقوق دیگران، خشونت یا رفتاری خطرناک باشد، ممکن است متناسب با وضعیت، مسئولیت کمک، گزارش یا اقدام پیشگیرانه داشته باشد. اما نوع اقدام باید با میزان خطر، توان فرد، احتمال تأثیر و پیامدهای احتمالی تناسب داشته باشد. در موقعیت‌های اضطراری، حفاظت از جان افراد و تماس با نهادهای امدادی یا انتظامی می‌تواند از مواجهه شخصی و پرخطر مناسب‌تر باشد.مسئولیت اجتماعی به معنای نادیده گرفتن آسیب نیست؛ همان‌طور که شجاعت اخلاقی نیز به معنای بی‌اعتنایی به ضوابط و پیامدها نخواهد بود.
امر به معروف و نهی از منکر را باید مسئولیتی همراه با شناخت، رعایت حدود و توجه به پیامدها دانست، نه مجوزی نامحدود برای کنترل زندگی دیگران. این فریضه زمانی می‌تواند نقش اصلاحی خود را ایفا کند که موضوع به‌درستی شناخته شود، احتمال تأثیر مورد توجه قرار گیرد، مفسده مهم‌تری ایجاد نشود و روش اقدام با حقوق و کرامت اشخاص سازگار باشد. در چنین چارچوبی، تذکر دینی می‌تواند به گفت‌وگو، اصلاح و تقویت مسئولیت اجتماعی کمک کند؛ اما تجسس، تحقیر، اتهام‌زنی، خشونت خودسرانه و نقض حریم خصوصی را نمی‌توان صرفاً با عنوان امر به معروف و نهی از منکر توجیه کرد. مرز اصلی، جمع میان مسئولیت نسبت به جامعه و رعایت حقوق انسان‌هاست؛ مرزی که بدون شناخت احکام، انصاف و خویشتن‌داری به‌درستی حفظ نخواهد شد.
نظر شما